Print

Print


    Kordiala saluti.
    Me demandas lingua korektigo de ica texto (mea unesma originala texto en Ido). Danko!
    Amike, da Alexandro Xaviero Kasanovo Domingo.


    --------------------------------------------------

    Etiko ed estetiko en Polo Gogeno (Paul Gauguin).

    En ica verko, me uzos kom principala fonto pri Polo Gogeno la libro "Gauguin. O cadro é unha superficie cuberta de cor.", titulo (e libro) en la Galisa linguo; la originala autorulo (en  la Itala) esas Gabrielo Krepaldio (Gabriele Crepaldi); la tradukistino de la Itala a la Galisa esas Susano Triyo (Susana Trillo). Kande me citos texto en la Galisa, me quik tradukos, kam ja la titulo: "Gogeno. La kadro esas surfaco kovrata kun koloro.". La editerio esas "Nova Galisia Edituri" (Nova Galicia Edicións), urbo Vigo, en Galisia, yaro duamil-e-triesma (2003).
    Polulo Gogeno esas viro. La fonetika trans-skribo quon me uzos esos "Polo Gogeno", tre proxima a la reala pronunco de la originala formo Franca, "Paul Gauguin".
    Kande aparos geografiala o personala nomi en stranjera lingui, me uzos sempre trans-skribi, kun indiko, inter parentezi, de la originala ortografio kande la stranjera nomo aparos unesmafoye.
    Kelka informaji biografiala: Polo Gogeno naskis en Parizo, Francia, ye la yaro mil-e-okacent-e-quaradek-e-okesma (1848); ilu mortis ye la yaro mil-e-nonacent-e-triesma (1903), en la vilajo Atuana, de la arkipelago Markesas (Marquesas), en la franca Polinezia. Ilu havis, adminime, non (9) konocata filii, du (2) legala spozini e sep (7) konocata amatini, plus prostitucini (qui kontagiis ad ilu la sifiliso) e flirtunini. Ilu maladesis pro malario, alkoholismo e sifiliso. Polo Gogeno esis ed esas un ek la plu bona piktisti de la mondo; ilu esis anke komerca gichetisto, notinda skribisto, notinda jurnalisto e notinda skultisto. Polo Gogeno parolis, adminime, la lingui Hispana, Franca e Tahita.
    Kad esas aceptebla  la relato inter etiko ed estetiko en Polo Gogeno? Yen la temo de ica verko.
    La moralisti kustumas klasifikar la konduto de la homi kom "bona" o "mala". Ka ca klasifiko esas objektiva o nur absurda simpligo ?
    Polo Gogeno amis ed embarasis puerini tre yuna, preske infantini (inkluzante dek e tri yari evanta infantino), ta konduto hodie esus konsiderata kom granda krimino. Ma eli amis ilu, e la amo ne originesas sub la legi da la homi; anke, la legala konsidero pri la permesata evo por sexuagar varias kontinue. La konduto konsiderata kom sexuala krimino en kelka loko, esas permesata sexuala konduto (inkluzive rekomendata od obligata) en altra loki od epoki.
    Gogeno ne esis extreme povra, ma dum la majoritato de sua vivo ilu sufris pekuniala indiji; ilu ne povis facile alimentar sua [familii] (quin ilu abandonis freque). Kontraste, hodie un, nur un, ek ilua pikturi povas kustar dek milion (10.000.000) euri.
    La sexuala, ekonomiala, etikala ed estetikala konduto da Gogeno esis, lore, bona por kelki e mala por altri, kun konsequi ne-konocita, ne-konocata e ne-konocota.
    Kontre la simplismo de la moralisti, me dicas ke la konduto da Gogeno ne povas judiciesar o judikesar kom "bona" o "mala". Nur ilua baza intencon onu darfas judikesar. E, segun me, olu esis bona konduto, nam olu intencis montrar la beleso e la boneso a ni.
    Ni pensez pri la Franca o Hispana imperialismo. Pro ica imperialismo, Gogeno (qua probable esus decendanto de la nobeleso kechua inka) povis turar e voyajar a Peru, Panama, e specale a la tropikala insuli de la Franca imperio qui tre delektis ilu (Martinika, Tahitia, Markesas). Sen cad imperialismo, ni probable ne havus la pikturi da Gogeno. Ka la imperialismo esas bona o mala?
    Evidente, olu esas mala, nam olu intencas furtar e tiranar. Ma ico ne impedas rekonocar kelka efekti bona de la imperialismo. Me adoptas teorie (kam estetikisto) e praktike (kam piktisto) multa idei da Polo Gogeno; baze me adoptas la tranquila neteso de la formi, la kolori e la konduti. Segun mea opiniono, onu ne povas separar la etiko de la estetiko, nam la etiko esas la intima estetiko; la boneso esas la beleso de la spirito.
    Ni videz ica aspekti en pikturo da Gogeno. La pikturo titulesas en la Tahita, kam ilu faras freque. La titulo esas "Ea haere ia oe?", to esas, "Ube tu iras?", ye la yaro mil-e-okacent-e-nonadek-e-triesma (1893); olu aparas en la okadek-e-sisesma (86) pagino de la citata libro.
    Se eventas nula eroro, onu vidus la pikturo sub ica lineo.





    La pikturo reprezentas du sidata puerini qui regardas altra puerino e questionas ad elu "Ube tu iras?". La triesma puerino marchas kun sua mami nuda e portas granda frukto en sua mani, plus floro en sua haro . Domo (hemo) e bosko formas la fundo de la ceno, kun kolori viva e klara.
    Me opinionas ke la perfekta komenton pri ica kadro skribis la autoro de la citata libro en la sama pagino: "O título suxire un diálogo silencioso entre as protagonistas e subliña unha situación normal e cotiá, que para Gauguin representa un modelo de vida primitiva e feliz.". Traduko de la komento: "La titulo sugestas silencoza dialogo inter la protagonistini ed emfazas normala ed omnadia situeso, olqua por Gogeno reprezentas modelo de primitiva e felica vivo."
    Ma, ka ni povas ankore komprenar ke la feliceso originesas simple en la klara percepto de la omnadia vivo? Se yes, ni esas tam saji kam Gogeno kande ilu piktis ica kadro.
    Ni komparez kun la Sweda skribistulo de teatro-verki Augusto Strindbergo (August Strindberg), qua ye la yaro mil-e-okacent-e-nonadek-e-kinesma (1895); deklaris, en la okadek-e-sepesma (87) pagino de la citata libro: "Creou vostede unha nova terra e un novo ceo, pero eu non me encontro no centro da súa creación: é demasiado soleada para min, que amo o claroscuro. E no seu paraíso habita unha Eva que non é o meu ideal.". Traduko de la deklaro: "Tu kreis nova tero e nova cielo, ma me ne trovesas en la centro de tua kreeuro: olu esas tro sunoza por me, qua amas la klarobskureso. Ed en tua paradizo habitas ula Eva qua ne esas mea idealo.".
    Augusto Strindbergo konfuzis la klarobskureso (quon perfekte montris Gogeno) kun la ambigueso; e, nature, Gogeno ne amis nek praktikis la ambigueso. Ula pikturo, same kam la vivo, povas (inkluzive devas, okazione) esar klarobskura, ma kadro o vivo ambigua (konfuziga) ne havas valoro. Bona pikturo e bona vivo signifikas. Bona pikturo e bona vivo povas havar multa signifiki, ma la plur-senceso ne esas ambigueso. Onu kalkulas por piktar, por vivar; ma kalkuloza pikturo esas pikturacho e kalkuloza vivo esas mivivo, disipata e reziduata borgeza vivo.
    Polo Gogeno ne esas kalkuloza ed ambigua borgezo, ma mastro de la piktado, piktisto de la virginala naturo (la naturo esas naturino, eterna femino) e de sua anmo. Ilu esas klara e preciza; do, simpla e naturala, sunoza ed anke lunoza.
    Ne per la diskutado, ma per la piktado, onu komprenas ed onu realigas la beleso.
    Polo Gogeno vivas e vivos. La morto esas ceno de un pikturo, ma la bona piktisto piktas ca kadro (sua propra kadro) e duras piktante; Polo Gogeno duras piktante sua kadri. Ilu ne esas sola!
    Da Alexandro Xaviero Kasanovo Domingo.